Waarom letterpress weer relevant is
Letterpress – in het Duits ook wel boekdruk of hoogdruk genoemd – is een van de oudste druktechnieken ter wereld, in 1445 uitgevonden door Johannes Gutenberg in Mainz. Meer dan 500 jaar lang was het de dominante druktechniek, voordat het in de jaren zeventig door offset- en digitale druk werd verdrongen. Vandaag de dag beleeft letterpress een renaissance, omdat het iets kan wat geen enkele andere druktechniek voor elkaar krijgt: een voelbaar, diep spoor in het papier achterlaten.
In deze eerste editie van onze serie Achter het object vertellen we hoe een werkplaats in Tokio – Tomigaya Letterpress – deze oude techniek opnieuw interpreteert. En waarom drie notitieboeken met de lettertypes Gill Sans, Bodoni en Futura meer zijn dan alleen een notitieboek.
Wat is letterpress? Een korte uitleg
Letterpress is een hoogdrukprocédé: verheven letters – van metaal of hout – worden ingeïnkt en onder druk op papier geperst. De letters laten daarbij niet alleen inkt achter, maar ook een zichtbare en voelbare verdieping in het papier. Deze "prenting" wordt in het Engels impression genoemd en is het visuele en tactiele handelsmerk van elke letterpress-druk.
In tegenstelling tot moderne offsetdruk (waarbij inkt op een glad oppervlak wordt aangebracht) en digitale druk (die helemaal geen contact met het drukvlak nodig heeft), ontstaat bij letterpress een driedimensionaal spoor – een indruk die je met je vinger kunt voelen.
De geschiedenis van letterpress in vijf fasen
1445 – Gutenbergs uitvinding in Mainz
Johannes Gutenberg ontwikkelt in Mainz het procedé van boekdruk met losse letters. Zijn eerste grote werk: de Gutenberg-bijbel, gedrukt tussen 1452 en 1455. Deze uitvinding geldt als een van de belangrijkste keerpunten in de Europese geschiedenis – het maakt kennis voor het eerst op grote schaal reproduceerbaar.
16e–19e eeuw – Letterpress stempelt de westerse wereld
Meer dan vijf eeuwen lang is letterpress de enige industriële druktechniek. Boeken, kranten, posters, visitekaartjes – alles wordt met hoogdruk geproduceerd. Letterontwerpers zoals Giambattista Bodoni (eind 18e eeuw) ontwikkelen in deze tijd lettertypes die tot op de dag van vandaag tot de belangrijkste in de typografiegeschiedenis behoren.
Begin 20e eeuw – De gouden eeuw van het letterontwerp
In de jaren twintig ontstaan twee lettertypes die de moderne typografie als geen ander bepalen: Futura (Paul Renner, 1927) en Gill Sans (Eric Gill, 1928). Beide worden aanvankelijk als letterpress-letters in hout en metaal gesneden.
Jaren 70 – De neergang
Met de opkomst van offsetdruk en later digitale druktechnieken wordt letterpress onrendabel. Werkplaatsen sluiten, machines worden gesloopt, houten letters belanden op rommelmarkten. Een 500 jaar oude traditie lijkt te eindigen.
Vanaf 2000 – De renaissance
Ontwerpers in Londen, New York, Berlijn en Tokio halen de oude machines uit kelders. Niet uit nostalgie, maar omdat ze iets hebben ingezien: in een wereld van digitale perfectie verlangen mensen naar sporen, naar tastbaarheid, naar imperfectie. Letterpress wordt de taal van een nieuwe generatie ontwerpers.
Wat maakt letterpress vandaag de dag zo gewild?
Drie eigenschappen die geen enkele andere druktechniek op deze manier biedt:
1. De prenting (Impression) Elke letter drukt zich fysiek in het papier. Het resultaat is niet alleen zichtbaar, maar ook voelbaar – een effect dat door noch offset, noch door digitale druk kan worden gereproduceerd.
2. De uniciteit van elke druk Elk vel wordt afzonderlijk in de machine gelegd. Inktverdeling, drukkracht en houtnerf zorgen ervoor dat geen enkele druk precies hetzelfde is. Wat in de industriële druk als een fout zou gelden, is hier onderdeel van de esthetiek.
3. De verbinding tussen geschiedenis en vakmanschap Wie vandaag de dag met letterpress drukt, werkt vaak met machines uit de jaren vijftig en zestig en houten letters die soms nog ouder zijn. Elke druk draagt deze geschiedenis in zich.
Tomigaya Letterpress – Een werkplaats in Tokio
In de wijk Tomigaya in het district Shibuya in Tokio beheert de studio Tomigaya Letterpress een kleine werkplaats met drukpersen uit de jaren zestig en zeventig. De machines zijn oorspronkelijk afkomstig uit de VS, Zwitserland en Duitsland en werden ooit ingezet als proefpersen in de professionele drukindustrie.
Wat Tomigaya Letterpress bijzonder maakt: de verbinding tussen twee druktradities. Westerse typografie – Gill Sans, Bodoni, Futura – ontmoet de Japanse traditie van 活版印刷 (kappan-insatsu), de Japanse hoogdruk met losse letters. De studio werkt met zeldzame, vintage houten alfabetletters en combineert deze met Japanse boekbindkunst en papierproductie.
In hetzelfde gebouw bevindt zich een café waar na workshops over typografie wordt gepraat. Tomigaya Letterpress is daarmee niet alleen een werkplaats, maar een ontmoetingsplek – en letterpress is hier geen retro-stijlmiddel, maar een bewust standpunt tegen de vluchtigheid van het digitale.
Drie lettertypes, drie verhalen – de Typeface Notebooks
De Typeface Notebooks van Tomigaya Letterpress dragen elk een van de drie belangrijkste lettertypes uit de typografiegeschiedenis op de omslag – met de hand gedrukt met vintage houten letters in Tokio.
Bodoni (eind 18e eeuw) Ontworpen door Giambattista Bodoni in het Italiaanse Parma. Een van de eerste "moderne" lettertypes – met sterke contrasten tussen dikke en dunne lijnen. Geldt tot op de dag van vandaag als het toonbeeld van elegante boektypografie.
Futura (Paul Renner, 1927) Een geometrische schreefloze letter die het Bauhaus-denken in lettervorm vertaalt. Cirkels, vierkanten, driehoeken als basisvormen. Futura werd met de maanlandingsplaquettes van de Apollo-missies mee de ruimte in gestuurd.
Gill Sans (Eric Gill, 1928) Het humanistische antwoord op de geometrische strengheid van de Futura. Warm, helder, met een onmiskenbaar Brits karakter. Decennialang het huislettertype van de BBC en Penguin Books.
Alle drie de lettertypes zijn verkrijgbaar in vier omslagkleuren, met 365 pagina's met stippenraster (dot-grid), gebonden in Tokio.
Veelgestelde vragen over letterpress
Wat is letterpress? Letterpress is een hoogdrukprocédé waarbij verheven letters van hout of metaal worden ingeïnkt en onder druk op papier worden geperst. De letters laten een zichtbare en voelbare verdieping in het papier achter.
Wie heeft letterpress uitgevonden? Johannes Gutenberg ontwikkelde het procedé in 1445 in Mainz. Het was de eerste druktechniek die het mogelijk maakte boeken op grote schaal te reproduceren.
Wat is het verschil tussen letterpress en boekdruk? "Boekdruk" is de Nederlandse term voor letterpress. Beide termen verwijzen naar hetzelfde hoogdrukprocédé met losse letters.
Waarom wordt letterpress tegenwoordig weer gebruikt? Omdat het een voelbare prenting in het papier achterlaat die geen enkele andere druktechniek kan reproduceren. Elke druk is bovendien net even anders – een bewuste tegenpool voor digitale perfectie.
Wat kost een letterpress-notitieboek van Tomigaya? De Typeface Notebooks van Tomigaya Letterpress zijn verkrijgbaar in de Charles & Marie-shop. De actuele prijzen vind je op de productpagina.
Waar wordt Tomigaya Letterpress geproduceerd? Alle producten van Tomigaya worden in een kleine werkplaats in de wijk Tomigaya in Shibuya, Tokio, met de hand gedrukt en in Japan gebonden.
Achter het object is onze nieuwe serie waarin we de verhalen achter geselecteerde producten in onze shop vertellen. Soms gaat het om een druktechniek, soms om een ontwerper, soms om een materiaal. Het gaat altijd over wat een object tot meer maakt dan alleen een product.
Laat een reactie achter
Deze site wordt beschermd door hCaptcha en het privacybeleid en de servicevoorwaarden van hCaptcha zijn van toepassing.